Haber Detayı
03 Aralık 2014 - Çarşamba 16:24
 
Osmanlılarda Sahaflık ve Sahaflar
İslâm ahlâkı ile yaşayış tarzını hassas kurallara göre dizayn eden Osmanlı, sahaflar meselesini de göz ardı etmemiş ve büyük önem vermiştir.
Kültür&Sanat Haberi
Osmanlılarda Sahaflık ve Sahaflar

Osmanlı tarihi hikmetlerle dolu bir tarih. Ahilik teşkilatından vakıflara, askıda çorbadan yardım olaylarına, sahaflardan birçok insanlık onuruna yakışacak ve insan hassasiyeti gösteren binlerce hikmet, Osmanlı'da yer aldı. İslâm ahlâkı ile yaşayış tarzını hassas kurallara göre dizayn eden Osmanlı, sahaflar meselesini de göz ardı etmemiş ve büyük önem vermiştir.

İsmail Erünsal hoca, Osmanlı kültür hayatında sahafların önemli bir payı olmasına rağmen sahaflık tarihi üzerine fazla bir çalışma yapılmadığını ve kaynakların yetersizliğini söyler. Zengin bir malumat olmadığını, arşivlerde ferman ve bazı tereke kayıtları dışında fazla birşeyin olmadığını fakat en zengin malumatı şer'i sicil kayıtlarınin ihtiva ettiğini açıklar. Kısmet-i Askeriyye Mahkemesi'nde bulunan 2.142 defter ve Beytülmal Kassamlığı'nda bulunan 1.000 civarında kayıtlar tahkik edilmiştir. Dükkanların yeri, hangi dükkanın nerede olduğu, dükkanlarda bulunan kitaplar ve ölen kişinin kitaplarının nereye gittiği ve alacak verecek borç listelerinin olduğu kayıt defterleri arşivlerden çıkarılmıştır. Aynı zamanda sahhafların ticaret hayatları ve kendi ölümlerinden sonra kalan eşyalarının akıbeti de kayıt altına alınmış.

Ortaçağ İslam dünyasından sahafları ele alan İsmail Erünsal, varrak diye tabir edilen sahhafları, ve icra ettikleri meslekleri "viraka" tabirini anlatmaktadır.

Verraklık Abbasiler döneminde gelişerek; İslam dünyasından Mekke, Medine, Bağdat, Şam ve gelişmini sürdüren beldelere taşınmıştır. Kur’an, hadis üzerine çalışmalar gerçekleştirilmiş aynı zamanda çalışmaların yanında gramer, tarih, edebiyat, felsefe gibi eserler ve eserlerin malzemeleri satışı yapılmıştır.

Osmanlı'da da sahaflığın gelişimi hızlanmış ve ayrı bir hassasiyet gösterilmeye başlanmıştır.   Osmanlı'nın Kütahya, Manisa, Kastamonu gibi kültür merkezlerinin Osmanlı’ya katılımıyla ilmî yönden ticaret maksatlı mekânlar da yürürlüğe girmiştir. Medreselerin gelişim sürecinde, kitaplar da nüshalanıp birçok illere gönderilerek medreselere hizmet verirdi. İstanbul fethi sonrası da kapalıçarşı inşa edilmiş ayrıca Bedesten’in içindeki bazı dükkânlar sahaflara çevrilmiştir. Diğer ülkelerden de sahaflardan kitaplar almak üzere birçok yabancının geldiği kaynaklarda gösterilmektedir.

Günümüz sahafları, sahaflıktan uzak, sadece para hırsı ile işlerini icra etmektedirler. Beyazıd sahafında Osmanlıca eserlerden ve kadim eserlerden göz gözü görmezken, şimdi test kitapları ile hepsinin aklı bulanmış ve kapı önünde akbaba gibi bekleyip "Test kitabı ister misiniz" diyerek müşteri kapma sevdasına düşmüşler. Üstad Necip Fazıl'ın sarraf bağırmaz ama patatesçi bağırır sözü mucibince artık sarraflıktan çıkmış birer manava dönmüşlerdir. Her ne kadar bu garabetin içerisine gömülmüş olsak da kültürel hayatımızda ne kadar derinlere iniyorsak o kadar geniş madenler çıkarıyor ve o kadar büyük hazineye sahip oluyoruz. 

İsmail hocanın, sahaflığın karanlığına ışık tuttuğu bu kitab, hem evlerimizin kitablığında yerini almalı hem de kütüphanelerde bulunmalıdır.

İsmail Erünsal'ın "Kuruluştan Tanzimat'a Kadar Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri" isimli eseri de bu eser gibi Osmanlı izlerini hatırlatıyor ve vakıfların önemine büyük dikkat çekiyor.

Uzun yıllar üzerinde çalışılan bu eser, orijinal ve el değmemiş sayısız arşiv malzemesiyle, 1604-1909 tarihleri arasında, başta İstanbul olmak üzere Bursa ve Edirne'ye ait 3000 civarında mahkeme defterinin taranmasıyla elde edilen 200'e yakın sahaf terekesi yanında birçok arşiv vesikası da kullanılarak Osmanlı dönemindeki sahaflık ve kitap ticareti gibi mevzularla işlenilmiş ve elimize bırakılmış büyük bir çalışmadır. Kültür tarihimizin çok önemli bir eksikliğini ortadan kaldıran bu eser, bizler için de yeni ufuklara kapı aralayacaktır.

 

M. Taha İnci

 

Kaynak: Editör:
Etiketler: Osmanlılarda, Sahaflık, ve, Sahaflar,
Yorumlar
Haber Yazılımı