Yazı Detayı
01 Aralık 2021 - Çarşamba 09:41
 
Kayrevan Ulu Camii
M. Taha İnci
 
 

Tunus’un başşehri Kayrevan’da yer alan Kayrevan Camii, Ukbe b. Nâfî tarafından 670 senesinde inşa edilmiştir. Bu sebepten caminin adına Sidi Ukbe Ulu Camii de denilmektedir. Caminin tamamlanması 66 yıl sürmüş, Hişam bin Abdülmelik'in desteğiyle de inşa süreci tamamlanmıştır. 836 yılında Ağlebîler zamanında I. Ziyâdetullah tarafından tamamıyla yıktırılıp yeniden yapıldığı da tarihi kayıtlarda yer almaktadır. Korunaklı bir kale görünümü veren cami ismiyle de müsemmadır. Kayrevan’ın ismi kervan, kafile, ordu gibi manaları ihtiva etmektedir. Cami daha öncesinde askeri üs olarak da kullanılmıştır.

 

Dikdörtgen planlı (Kûfe plan tipi) cami, üslubu ve tarzı ile ilk camilerden olmakla birlikte her haliyle kendisinden sonraki camileri de tesiri altına almıştır. Sıra sıra kemerleriyle ve kare biçimi avlusuyla alabildiğine geniştir. Caminin minaresi ise Kuzey Afrika'ya özgü kare planlı bir üslupta inşa edilmiştir. Bu minare de Ağlebiler döneminden kalmıştır.

 

Avlunun kuzey tarafından minareye bakıldığında bir kapı ve kapının üstünde üç pencere görülmektedir. İlk şerefenin üstünde bir pencere ve ikinci şerefenin üstünde ise at nalı kemer biçimli bir kapı yahut pencere bulunmaktadır. At nalı kemer biçimli üslubu sonraki Merakeş’teki Bin Yusuf Medresesi’nde ve Mağrip usulü birçok eserde görülebilir. Bu kapının üstünde de bir pencere bulunmaktadır. Minarenin en tepesinde ise bir kubbe yer almaktadır. Minaresinde çok fazla arabesk işçilik olmasa da geometrik süslemeler mevcuttur. Bu süslemeler de kendine özgü bir forma büründürülmüştür.

 

Caminin minaresi hicrî 478 yılında Kahire’de Mukattam dağı üzerinde inşa edilen Cuyûşî Câmii minaresine benzemektedir. Yine Safaks Câmii, Karaviyyin Camii, Tlemsen Ulu Camii, II. Hasan Camii, Kütübiye Camii, Kordoba Ulu Camii, Murad Ağa Camii ve İşbiliye Ulu Camii’nin de minareleri hemen hemen Kayrevan Ulu Camii’yle aynıdır. Kayrevan Ulu Camii, diğer mimari yapılara kendi üslubuyla örnek teşkil etmiştir.

 

Kemerlerin arasında koni biçiminde asılı duran avizeler Şam Ümeyye Camii ve Bizans mimarisinden kalmadır. Camiye baktığınızda Bizans eserinden ziyade Mağrip üslubunu görmekteyiz. Yine camide en çok çini ve taş kullanılmıştır.

 

Süslemelerde özellikle girişik bezemeler, Arap kültüründe oluşmuş ve daha sonra İslam kültürüyle zenginleşmiştir. Oleg Grabar’a göre de Erken İslam anıtları, üslubunu Irak’tan almış, Kayrevan Camii’nin bezeme teknikleri de yine Irak’ın tesirinde kalmıştır. İslam sanatına ait bu süslemeler pencerelerde, kapı sütun uçlarında, mukarnaslarda ve daha birçok alanlarda kullanılmıştır. Yine Kayrevan’daki Ulu Camii’nin asma yaprağı ve dallarıyla süslenmiş olan mihrabı, Şam Ulu Camii’nin mihrabındaki motifle hemen hemen aynıdır. Bu bezemeler yanında; hayvan biçimli süslemelerden tutun, iç içe geçmiş yaprak biçimleri Titus’a göre Helenistik natüralizmin etkisinde kalmasındandır. Dışı sade olan caminin tam tersi içi çeşitli motiflerle bezenmiştir.

 

365 sütun üzerinde yükselen caminin avludaki revaklarını çift sütunlar tutmaktadır. Caminin içindeki revakları ise tek tek sütunlar tutmaktadır. Kimi duvarlarında kûfi hattı bulunmaktadır. Bu hat çeşidi, Kurtuba Camii’ndeki Mağribi hattının oluşumuna da katkı sağlamıştır. Hatta, Endülüs ve Mağrip’i minareleriyle de tesiri altına almıştır. Devşirme nef sütunlarında da Şam Ümeyye Camii’ndeki gibi at nalı kemer tipi örneği mevcuttur.

 

Bulunduğu coğrafya ve konum itibariyle bu gibi mimari yapılarda revak sistemi uygulanır. İklim şartlarına göre bu stil uygundur. Revaklar insanlar için bir gölgelik görevi görmekle birlikte mekânı çepçevre biçimiyle sarıp adeta görkemleştirir, mimari görünümü zenginleştirir. Daha önceki dönemlerde de revak uygulaması mevcuttur. Baktığımızda megaronlar ve Grek tapınakları ve çevresi, Eski Mısır tapınaklarının avluları ve daha sonra Ege adaları, Batı Anadolu ve kıta Yunanistan’ında benzeri revak uygulamaları, Roma ve Bizans şehirlerinde sıkça rastlanılan bu uygulama Selçuklular ve Osmanlı döneminde de daha çok dış mekânda kullanılmış, caminin içinde uygulanmamıştır. Mimar Sinan’la birlikte revak uygulaması sadeleştirilmiş ve kendi mimari anlayışımıza oturtulmuştur. Türk mimarisinde revaklar Türk üçgenleriyle zenginleştirilmiştir. Türk mimarisinde revaklar iç mekanlarda kullanılmamış, cemaatin de doğrudan imamı görebilmesi hesaplanmıştır. Bu sebeple iç mekânda revaklar yerine kubbe ve pilpâye desteğiyle mekânın ortası genişletilmiştir. Bir dizi tek yahut çift sütunlar üzerine tonozlarla örtülmüş olan revak uygulaması, sütunlar arasında ışık-gölge hareketleriyle bir dinamizm oluşturmuş, Kurtuba Camii’ne renk ve biçim olarak öncülük etmiştir. Gerektiğinde askeri üs olarak kullandıkları fakat cami olduğunda ufak değişikliklerle İslam sanatına minaresi, avlusu, sütunları, revakları ve burçlarıyla hizmet eden, estetikten zerre taviz verilmeyen bu yapı, her yönüyle İslam mimarisinin oluşumuna hizmet etmiştir.

 

Birçok kez onarılan cami aslına sadık kalarak günümüze kadar gelmiştir.

 

Faydalanılan kaynaklar:

İslam Sanatı, Selçuk Mülayim, İSAM Yayınları, 2018

İslam’ın Aynası Camiler, Roger Garaudy, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, 2013

İslam Sanatı, Titus Burckhardt, Klasik Yayınları, 2019

İslam Sanatının Oluşumu, Oleg Grabar, Hürriyet Vakfı Yayınları, 1988

 

Aylık Dergisi 207. Sayı

 
Etiketler: Kayrevan, Ulu, Camii,
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
25 Şubat 2022
Endülüs ve Kurtuba Camii
01 Kasım 2021
Sinemada Dijital Dönüşüm
01 Ekim 2021
Şam Ulu Camii
01 Eylül 2021
İslam sanatında geometri
01 Ağustos 2021
Cinsiyetsizleştirme Çalışmaları
01 Temmuz 2021
Sanal Dünyanın Çarklarında Yitip Giden İnsan
01 Haziran 2021
Kûfi Hattı ve İslam Mimarisinde Hat Sanatı
02 Mayıs 2021
İslam Mimarisine Dair -II-
01 Mayıs 2021
İslam Mimarisine Dâir: Kâbe ve Kubbetü’s-Sahra
01 Nisan 2021
İslam ve Batı Mimarisine Dair -I-
01 Mart 2021
Üstad Necip Fazıl’ın Kapısını Çalan Genç ve Akıncı Güç
04 Şubat 2021
Üstad Necip Fazıl Kısakürek'in Tarihçiliği
02 Ocak 2021
Madde Üzerine
03 Aralık 2020
Şamanizm ve Telegram
04 Kasım 2020
Mustafa Şekip Tunç’un Bir Din Felsefesi Eseri Üzerine
01 Ekim 2020
Öyle Geçer ki Zaman ve Cumhuriyet Dönemine Dair İzlenimler
02 Ağustos 2020
Telegram ve Cinsiyetsizleştirme Çalışmaları
01 Temmuz 2020
Sefine Vesilesiyle Kuantum Teorisi
03 Mayıs 2020
Freud, Jung, Fromm ve Salih Mirzabeyoğlu'nda Rüya
03 Nisan 2020
Aşı Terörizmi ve İnsan Sağlığına Etkisi
14 Ekim 2019
"İstanbul'un Bilezik Yazıları"
02 Ağustos 2019
Zararlı Kitaplar ve Denetim Sorunu
01 Haziran 2019
"Kendini Arayan İnsan" Üzerine II
01 Mayıs 2019
“Kendini Arayan İnsan” Üzerine
29 Ekim 2018
Klasik Dönem Mimarisi ve Mimar Sinan’ın Eserleri
03 Eylül 2018
Topkapı Sarayı ve Manası
01 Temmuz 2018
Çağlara Meydan Okuyan Süleymaniye
31 Mayıs 2018
Amerika’da Bir Selçuklu Rüyası
01 Mayıs 2018
“Entegrizm -Kültürel İntihar-” Üzerine
01 Mart 2018
Kültür, Şehir ve Medeniyet
31 Ocak 2018
Kubbeyi Yere Koymamak
31 Temmuz 2017
Irkçı Batı ve Onaltıncı Raund Filmi Üzerine…
31 Temmuz 2017
Ay Portakalı
27 Haziran 2017
Yerli Edebiyat’tan ‘Yerli Edepsizlik’e
06 Kasım 2016
İlk Rasathaneyi Kuran Takiyyüddin Raşid
03 Ekim 2016
15 Temmuz'da Kimin Ne Olduğunu Gördük
04 Eylül 2015
Şeyh Mustafa İsmet Garibullah Efendi Hazretleri ve Risale-i Kutsiyye
05 Temmuz 2015
Kültür ve Niçin Kültür?
09 Mart 2015
Sanatta Diyalektik ve Hat Sanatı
06 Şubat 2015
Büyük Muztaribler -Düşünce Tarihine Bakış-
03 Aralık 2014
Peygamber Aşığı Yaman Dede
30 Ekim 2014
Kültür Davamız Eserindeki 'Tebliğ ve Telkin' Bahsi Üzerine
25 Eylül 2014
Tasavvuf bâtın ilmidir, alınmaz verilir
28 Ağustos 2014
Belvedere Veya Yüreklere Kazınan Bosna Katliamı
28 Mart 2014
Toprağın bağrında yatan kültürümüz
Haber Yazılımı
barandergisi.net/